مراحل ساب فیروزه کوبی؛ گام‌به‌گام تا درخشش نهایی ظرف

دقت کردین یک ظرف فیروزه‌کوبی با اینکه از هزاران تکه سنگ ریز فیروزه درست شده، اما  سطحی صاف و یکدست دارد و  آبی فیروزه‌ای آن زیر نور برق می‌زند؟ این صافی و یکدستی به‌خاطر ساب فیروزه کوبی است. برای آشنایی بیشتر با این فرایند، در ادامه این محتوا مراحل ساب فیروزه کوبی را به زبان ساده و به‌ترتیب بررسی کرده‌ایم.

محتوا در یک نگاه

ساب فیروزه کوبی چیست و چرا مهم‌ترین مرحله کار است؟

ساب یعنی صاف و یکدست کردن سطح، بعد از چسباندن سنگ‌ها. اهل فن به آن «آب‌ساب» هم می‌گویند، چون کار با سنگ سمباده و آب انجام می‌شود.

معمولا بعد از چسباندن سنگ‌های فیروزه روی سطح ظروف و وسایل فلزی، به‌دلیل لاک اضافه و برجستگی‌های ریز سنگ‌ها، روی کار ناهموار است. ساب این‌ ناهمواری‌ها را می‌سابد. دقیقا در همین مرحله که رنگ واقعی فیروزه پیدا می‌شود.

مراحل ساب فیروزه‌کوبی؛ از آماده‌سازی تا پولیش نهایی

ساب یکی از مراحل میانی در فیروزه‌ کوبی است. پیش از شروع ساب، باید بدنه فلزی و سنگ‌های فیروزه آماده شوند. پس از آن هم مراحل پرداخت و پولیش نهایی انجام می‌شود.

۱. آماده‌سازی بدنه فلزی

ابتدا زرگر بدنه ظرف را از فلزاتی مانند مس، برنج، نقره، ورشو یا برنز می‌سازد. سپس قسمت‌هایی را که قرار است فیروزه‌کوبی شوند، مشخص می‌کند و دور آن‌ها نوارهای باریک فلزی لحیم می‌کند. این نوارها دیواره‌ای به ارتفاع حدود ۲ تا ۳ میلی‌متر ایجاد می‌کنند تا سنگ‌های فیروزه هنگام چسباندن از محدوده کار خارج نشوند.

کندن در فیروزه‌کوبی چیست؟

به نوارهای باریک فلزی که دور قسمت فیروزه‌کوبی قرار می‌گیرند، «کندن» می‌گویند. اگر سطح مورد نظر بزرگ باشد، زرگر با استفاده از همین نوارها طرح‌های کوچک و تزئینی هم ایجاد می‌کند. این کار علاوه بر زیبایی بیشتر، به استحکام و نظم چیدمان سنگ‌ها کمک می‌کند.

۲. جداسازی و آماده‌سازی سنگ‌های فیروزه

سنگ‌های مورد استفاده در فیروزه‌کوبی معمولا خرده‌سنگ‌هایی هستند که از کارگاه‌های فیروزه‌تراشی یا معادن به دست می‌آیند. این سنگ‌ها در ابتدا با خاک و خرده‌های سنگ معمولی مخلوط هستند؛ به همین دلیل، استادکار ابتدا آن‌ها را تمیز و از مواد اضافی جدا می‌کند.

در مرحله بعد، سنگ‌ها را بر اساس اندازه دسته‌بندی می‌کند. به این کار «دانه‌بندی» می‌گویند.

۳. آماده کردن چسب فیروزه‌کوبی

برای چسباندن سنگ‌ها از ترکیبی به نام «لاک گردویی» و کالیفن استفاده می‌شود. این ترکیب به عنوان چسب بین بدنه فلزی و سنگ‌های فیروزه عمل می‌کند.

ابتدا سطح مورد نظر را به این ترکیب آغشته می‌کنند و با حرارت دادن، آن را نرم و آماده چسباندن سنگ‌ها می‌کنند. کنترل میزان حرارت در این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ چون لاک باید به اندازه کافی نرم و چسبناک شود تا سنگ‌ها به‌خوبی روی سطح قرار بگیرند.

۴. چیدن سنگ‌های فیروزه روی بدنه

در این مرحله، ظرف را با حرارت ملایم گرم می‌کنند و پودر لاک را روی قسمت مورد نظر می‌ریزند تا نرم شود. سپس استادکار، تا زمانی که لاک حالت چسبناک دارد، سنگ‌های فیروزه را یکی‌یکی کنار هم (تا حد امکان بدون فاصله و مانند قطعات یک پازل) قرار می‌دهد.

در پایان، روی سنگ‌ها فشار وارد می‌کنند تا به‌خوبی در لاک بنشینند. با سرد شدن ظرف، لاک دوباره سفت می‌شود و سنگ‌ها در جای خود محکم می‌مانند.

۵. ساب زدن فیروزه‌کوبی با صفحه ساب درشت

پس از چیدن سنگ‌ها و سفت شدن لاک، نوبت به ساب اولیه می‌رسد. استادکار با استفاده از صفحه ساب و آب، سطح کار را می‌ساید تا لاک اضافی و برجستگی‌های سنگ‌ها از بین بروند.

چرا ساب فیروزه‌کوبی با آب انجام می‌شود؟

هنگام ساب زدن، اصطکاک باعث گرم شدن سطح سنگ‌ها و صفحه ساب می‌شود. استفاده از آب به خنک ماندن سطح کمک می‌کند و احتمال آسیب دیدن، ترک خوردن یا تغییر رنگ سنگ‌ها را کاهش می‌دهد. همچنین مانع پخش شدن گرد و خرده‌سنگ در محیط کار می‌شود.

پس از این مرحله، سطح سنگ‌های فیروزه صاف‌تر می‌شود و لاک میان آن‌ها که معمولا به رنگ قهوه‌ای تیره تا سیاه دیده می‌شود، مشخص‌تر خواهد بود.

۶. ساب نرم‌تر و ترمیم قسمت‌های خالی

بعد از ساب اولیه، استادکار تمام سطح را بررسی می‌کند تا قسمت‌های خالی، ناهموار یا آسیب‌دیده را پیدا کند. اگر بین سنگ‌ها فاصله‌ای وجود داشته باشد یا بخشی از کار نیاز به ترمیم داشته باشد، دوباره آن قسمت را گرم می‌کند و با پودر لاک و سنگ‌های ریزتر پر می‌کند.

پس از ترمیم، سطح دوباره با صفحه ساب نرم‌تر پرداخت می‌شود تا سنگ‌ها و قسمت‌های پرشده هم‌سطح شوند. این مرحله ممکن است چند بار تکرار شود تا تمام سطح کار صاف و یکدست شود.

۷. پرداخت و براق کردن بدنه فلزی

در جریان ساخت و ساب زدن، ممکن است لایه‌ای تیره و کدر روی قسمت‌های فلزی ظرف ایجاد شود. برای برطرف کردن این لایه و بازگرداندن درخشش فلز، ظرف را به کارگاه زرگری یا چرخ‌کاری می‌برند.

در این مرحله، با ابزارهای مخصوص، سطح فلز را تمیز و آثار تیرگی و کدری را برطرف می‌کنند. سپس بدنه را پولیش می‌زنند تا براق و درخشان شود.

۸. پولیش سنگ‌های فیروزه و بازبینی نهایی

در آخرین مرحله، ظرف دوباره به کارگاه فیروزه‌کوبی برمی‌گردد تا سطح سنگ‌ها پولیش شود. برای این کار، ممکن است از روغن زیتون یا روغن کنجد استفاده کنند. این کار به شفاف‌تر و درخشان‌تر دیده شدن سنگ‌های فیروزه کمک می‌کند.

در پایان، استادکار تمام قسمت‌های ظرف را بررسی می‌کند تا از محکم بودن سنگ‌ها، یکدست بودن سطح و کیفیت پرداخت مطمئن شود. به این ترتیب، ظرف فیروزه‌کوبی برای عرضه و استفاده آماده خواهد بود.

چک‌لیست ظرف خوب ساب‌ خورده

• سطح صاف است و دست روی برجستگی لاک یا سنگ گیر نمی‌کند.
• فاصله بین سنگ‌ها کم است و سطح پرکار دیده می‌شود.
• سنگ‌ها منظم کنار هم نشسته‌اند.
• هیچ سنگی شل یا لق نیست.
• آبیِ فیروزه‌ای شفاف است و رگه‌های لاک تیره و یکدست‌اند.
• فلز اطراف تمیز و براق است.

هرچه ظرف پرکارتر و سنگ‌ها منظم‌تر باشند، ارزش هنری کار بیشتر است. حالا می‌توانید حدس بزنید چرا قیمت ظروف فیروزه‌کوبی بالاست. هر سنگ با دست نشانده می‌شود. کار بین چند کارگاه و چند مهارت دست‌به‌دست می‌شود. هر مرحله هم می‌تواند کار را خراب کند.

جمع‌بندی

ساب و پرداخت، نقش مهمی در زیبایی نهایی ظروف فیروزه‌کوبی دارند. در این مراحل، برجستگی سنگ‌ها و لاک اضافی از بین می‌رود، سطح کار یکدست می‌شود و با پولیش نهایی، درخشش سنگ‌های فیروزه و بدنه فلزی بیشتر به چشم می‌آید. 

اگر قصد خرید یک ظرف فیروزه‌کوبی اصیل و خوش‌ساخت را دارید، می‌توانید از محصولات فراز هنر دیدن کنید.

سوالات متداول

۱. چرا فیروزه کوبی را ساب می‌زنند؟

بعد از نشاندن سنگ‌ها، لاک اضافه و برجستگی‌های ریز روی سطح می‌ماند. ساب این‌ها را برمی‌دارد. رنگ واقعی فیروزه هم همین‌جا پیدا می‌شود.

۳. فرق ساب و پرداخت چیست؟

ساب سطح لاک و سنگ را صاف می‌کند. پرداخت آخرین مرحله است. در آن فلز پولیش می‌شود و سطح فیروزه‌ای با روغن زیتون یا کنجد درخشان می‌شود.

۴. ساب با دست انجام می‌شود یا دستگاه؟

ساب با سنگ سمباده (صفحه ساب) و آب انجام می‌شود. روش دقیق هر کارگاه ممکن است فرق کند. در هر حال، دقت استاد کار تعیین‌کننده است.